Bình minh trên hồ Kênh Lấp (kỳ 1)

31/07/2019 - 08:33

1.

Tên chính xác của công trình được ghi trong dự án là hồ chứa nước ngọt huyện Ba Tri nằm vắt qua ba xã: Phú Ngãi, Phước Tuy và Tân Xuân. Nhưng đối với người dân huyện Ba Tri nói chung và của ba xã trên nói riêng thì từ khi dự án bắt đầu được khởi công (2016) cho đến nay, họ vẫn quen gọi là hồ Kênh Lấp.

Tên gọi mang tính dân dã đó không phải ngẫu nhiên. Nó gắn liền với một công trình giao thông thủy có từ rất lâu trên vùng đất này thời Pháp thuộc. Trong những năm đầu thế kỷ XX, người Pháp cho tiến hành đào một con kênh khá dài nối liền sông Hàm Luông ở khu vực thị trấn Ba Tri với sông Ba Lai trên địa bàn xã Tân Xuân ngày nay. Tuy nhiên sau khi kênh được đào xong, lượng nước từ sông Hàm Luông đổ về sông Ba Lai quá nhiều gây sạt lở nghiêm trọng vùng đất ở cuối nguồn kênh, đoạn từ xã Phú Ngãi đến sông Ba Lai. Do vậy, chính quyền Pháp đã cho dân đắp bít đập giữa hai đầu sạt lở. Tên gọi Kênh Lấp có từ đó.

Bí thư Tỉnh ủy Võ Thành Hạo khảo sát hồ chứa nước ngọt kênh lấp.  Ảnh: H. Đức

Bí thư Tỉnh ủy Võ Thành Hạo khảo sát hồ chứa nước ngọt kênh lấp.  Ảnh: H. Đức

Gần thế kỷ trôi qua, Kênh Lấp bị bồi cạn dần, người dân trong vùng tận dụng mặt nước để nuôi cá, thả vịt lội đồng. Về thủy văn, Kênh Lấp hiện đóng vai trò dự trữ nước ngọt cục bộ, cung cấp nước tưới tiêu cho một phần diện tích đất trong khu vực. Đây còn là đường giao thông trung chuyển đối với ghe, xuồng các xã cặp kênh đi Giồng Trôm hoặc ra sông Ba Lai. Như vậy, không chỉ liên quan đến hoạt động giao thông thủy như mục đích ban đầu của việc đào con kênh nói trên, mà về khí hậu - thủy văn khu vực Ba Tri, việc làm đó cho thấy từ trăm năm trước người Pháp cũng đã tạo ra những tác động nhất định.

Từ cuối thế kỷ XX đến nay, con người ngày càng đề cập nhiều hơn cụm từ “biến đổi khí hậu”. Đó bao hàm một số biểu hiện bất thường của thiên nhiên mà suy cho cùng, nguyên nhân sâu xa cũng do chính hoạt động của con người tạo ra. Các biểu hiện bất thường đó đã gây tác động xấu đến môi trường tự nhiên và đời sống con người đến mức báo động. Người ta xem việc ứng phó hợp lý và khoa học với sự biến đổi khí hậu đang là nhiệm vụ của cả loài người hiện nay.

Bến Tre, một vùng đất cuối nguồn sông Cửu Long trước khi đổ ra Biển Đông qua con sông Tiền. Điều tất nhiên là những biến đổi trong hoạt động của hai con sông nói trên và các nhánh sông liên quan khác, đều gây ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp đến vùng đất với ba dải cù lao này. Những năm gần đây, nguồn nước trên sông Cửu Long đang cạn dần nhất là vào mùa khô, tạo điều kiện cho biển xâm mặn ngày càng sâu vào đất liền và gây hạn hán kéo dài. Bến Tre là tỉnh có chiều dài bờ biển 65km, trong đó có huyện ven biển Ba Tri cũng chịu hậu quả không nhỏ từ tình trạng hạn hán và xâm nhập mặn nói trên.

Tại “Hội nghị Đối tác phát triển và các nhà tài trợ quốc tế về tình hình hạn hán, xâm nhập mặn khu vực đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), Nam Trung Bộ và Tây Nguyên” diễn ra vào chiều 15-3-2016 ở Hà Nội, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn - khi ấy là ông Cao Đức Phát - đã cho biết, lượng nước sông Cửu Long vào thời điểm trên đã giảm 50%. Trong khi ở ĐBSCL, thủy triều dâng cao bất thường khiến mặn xâm nhập, có nơi tới 50 - 70km, sâu hơn trung bình mọi năm 20km. Riêng ở Bến Tre, ông Cao Đức Phát nói: “Có thể không phải tới Vũng Tàu mà vẫn cảm nhận được từ độ mặn ở TP. Bến Tre, nơi cách biển 40km”(*).

Trong năm “mặn lịch sử” nói trên, Bến Tre có 162/164 xã bị nhiễm. Cũng ở thời điểm trên, các cánh đồng lúa của huyện Ba Tri bị khô đất nứt nẻ lá cháy vàng, nông dân cắt lúa cho bò ăn. Thông tin từ Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Ba Tri: “Đến giữa tháng 2-2016, toàn huyện có 11.200ha lúa Đông Xuân đã xuống giống và bị thiệt hại rất nặng do bị hạn và nhiễm mặn”.

Vì vậy từ chủ trương của UBND tỉnh và theo đề nghị của huyện Ba Tri, đầu tháng 3-2016, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã tiến hành nghiên cứu thực địa tuyến Kênh Lấp. Kết quả của quá trình khảo sát trên được sử dụng làm cơ sở khoa học của việc hình thành dự án xây dựng một hồ chứa nước ngọt trên địa bàn huyện, đảm bảo tính khả thi cũng như có tác dụng tích cực lâu dài về dân sinh và phát triển kinh tế. Những phân tích trên góp phần chứng minh một điều là việc xây dựng hồ nước ngọt huyện Ba Tri, theo chủ trương của UBND tỉnh đã đáp ứng mong mỏi và nhu cầu đời sống của người dân trong khu vực này.

2.

Tháng 6-2019, tình cờ ngồi cà phê cùng anh bạn viết. Anh khuyên tôi nếu thu xếp được nên đi Ba Tri một chuyến, biết đâu sẽ có đề tài và ý tưởng tốt. Thấy tôi có vẻ quan tâm anh nói thêm:

- Gần đây nghe công trình hồ Kênh Lấp chỗ Phú Ngãi, Tân Xuân đang có tiếng vang. Có thể xem đó là một trong những địa chỉ định hướng chuyến đi!

- “Một gợi ý rất bổ ích”.

Tôi nghĩ và chợt liên hệ với việc mình đã nhận viết bài về “Đất và người Bến Tre hôm nay” cho báo Đồng Khởi mà chưa có ý tưởng, trong khi thời hạn cuối cùng để giao bài chỉ còn hơn hai tháng. Mang gợi ý đó sang Chi cục Thủy lợi xem có tìm được tư liệu liên quan để đọc, trước khi thực hiện chuyến đi thực tế mới nhận ra mình may mắn. Biết mục đích của tôi, ông Nguyễn Khánh Hoan - Chi cục trưởng - cho biết đây là một trong những dự án quan trọng đã được triển khai ba năm nay, đang đi vào giai đoạn hoàn thành. Công trình cũng bước đầu được đánh giá hiệu quả tốt, thông qua vận hành một số hạng mục. Theo ông, tôi có thể thu được những thông tin cần thiết khi tiếp cận thực tế.

Hệ thống lọc nước của nhà máy cung cấp nước sạch Kênh Lấp. Ảnh: T.Nguyên

Hệ thống lọc nước của nhà máy cung cấp nước sạch Kênh Lấp. Ảnh: T.Nguyên

Ông hỏi thời điểm dự kiến đi Ba Tri của tôi rồi vẻ như đang nhẩm tính một lúc, ông nói:

- Sắp tới chúng tôi có chuyến đi kiểm tra các công trình thủy lợi ở Ba Tri, chuẩn bị vào mùa mưa bão. Nếu tiện, anh có thể đi cùng?

- Thế thì hay quá! - Tôi trả lời với ý nghĩ sẽ có nhiều thuận lợi hơn nếu được đi cùng đoàn của Chi cục, trong việc tiếp cận những con người và địa điểm cần cho việc thu thập thông tin của mình.

Buổi sáng ngày đầu tháng 7-2019, đứng tại cống Ba Cô của hồ nước ngọt vừa hoàn thành trên địa bàn xã Tân Xuân, chúng tôi thả tầm mắt ra xung quanh. Ánh nắng đầu ngày chỉ mới đưa được những tia mỏng manh của nó xuyên qua lớp hơi nước trong không khí, do vậy không thể nhìn rõ vị trí đập cuối hồ. Nhưng tôi nhận ra một khoảng không gian yên bình đang trải dài trong tầm mắt mình. Hơi sương chưa kịp tan trên mặt nước và xung quanh hồ quyện lẫn với màu xanh cỏ cây và những cánh đồng lúa hai bên, dưới những tia nắng nhạt hình thành một bức tranh quê rất đẹp. Sự hiền hòa và thật gần gũi của không gian lúc này bất chợt gợi nhớ ở tôi hình ảnh kỷ niệm tuổi thơ của mình đã trôi qua gần nửa thế kỷ. Đó là vào những buổi sáng yên bình hiếm hoi thời còn chiến tranh, tôi đứng bên dòng kênh quê nhà xã Tân Phú Tây nhìn sang những cánh đồng còn mờ sương phía xa của làng Thạnh Ngãi cùng huyện Mỏ Cày Bắc. Một thoáng kỷ niệm đẹp chợt hiện rồi cũng chợt tắt khi có tiếng của ai đó thốt lên:

- Hồ rộng và đẹp quá!

 Tôi đưa chiếc máy cầm tay lên để ghi lại hình ảnh không gian quanh hồ trong khoảnh khắc vừa sống lại kỷ niệm đáng yêu của mình.

Ông Nguyễn Khánh Hoan nói về cơ bản, khoảng 98% các hạng mục của dự án đã được hoàn thành. Dự kiến không đầy một tháng nữa là nghiệm thu. Kỹ sư Nguyễn Công Trọng, cán bộ kỹ thuật đồng thời phụ trách giám sát công trình cho chúng tôi biết hồ có chiều ngang trung bình 80m, dài 4.600m chạy từ vị trí chúng tôi đang đứng đến cầu kênh 9A thuộc địa bàn xã Phú Ngãi. Làm một phép tính từ các số liệu anh vừa nêu, tôi có được diện tích bề mặt hồ gần 40ha.

- Rộng quá! - Tôi nói. Anh cười:

- Phải thôi! Bởi yêu cầu của hồ là phải có khả năng chứa tối thiểu khoảng  812.000m3 nước ngọt thô và có thể nhiều hơn trong mùa mưa ở những thời điểm kéo dài.

Anh cho biết lượng nước đó phục vụ sinh hoạt cho 200.000 dân, 100.000 gia súc, 200 cơ sở tiểu thủ công nghiệp, 150 trụ sở, văn phòng, trường học... tại 24 xã, thị trấn của huyện Ba Tri trong tình hình biến đổi khí hậu gay gắt gây hạn hán và xâm nhập mặn trong những tháng mùa khô.

- Đúng là cán bộ giám sát có khác. Các số liệu gần như đã nằm lòng - Tôi cười nhìn anh.

- Đeo bám suốt trên công trường là nhiệm vụ mình phải làm vì vậy mà tôi nhớ thôi anh à! Nhưng cũng không thể nắm hết được vì có quá nhiều thông số kỹ thuật và các số liệu khác.

Anh trả lời và đưa tôi một bản báo cáo về tiến độ triển khai dự án tính đến tháng 6-2019. Tôi chú ý đến con số 269.267m3 đất đã được nạo vét trên đoạn Kênh Lấp. Số đất được lấy lên đó sử dụng đắp bờ bao quanh hồ mới và các đập quanh tuyến bờ bao, đắp nền cho mặt lộ bê-tông với bề ngang gần 5m có tải trọng 8 tấn chạy dọc hai bên suốt chiều dài của hồ. Ngoài ra còn dùng để san lấp và tạo mặt bằng khoảng 500m từ lộ Phú Ngãi hướng về thị trấn Ba Tri cùng các công trình phụ khác. Chưa hết, một mặt nền với diện tích 45.000m2 được hình thành từ một phần của số đất trên, sẽ do huyện quản lý để làm nơi tái định cư hay các mục đích phúc lợi khác sau khi công trình hoàn thành. Như vậy gần như toàn bộ đoạn kênh gần trăm năm trước đã bị lấp sau khi người Pháp đào xong do gây sạt lở và không phục vụ hiệu quả nhu cầu giao thông, thì giờ đây những cán bộ khoa học - kỹ thuật của chúng ta nghiên cứu nạo vét thành một hồ lớn; đồng thời thực hiện một số công trình phụ khác phục vụ phát triển kinh tế và nhu cầu dân sinh.

(Còn tiếp)

Bút ký của Nguyễn Thảo Nguyên

Chia sẻ bài viết

BÌNH LUẬN