Cảm nhận “Tác phẩm đăng báo - Bên lề con chữ”

17/06/2022 - 05:49

BDK - Lần giở quyển sách “Tác phẩm đăng báo - Bên lề con chữ” của cố học giả Nguyễn Hiến Lê, người làm báo hẳn sẽ thấy thích thú khám phá bản thân vì như được thấy mình dưới một hình hài rõ ràng hơn thông qua bút pháp, kỹ thuật, quan điểm làm báo của chính mình.

Bìa sách in bức tranh chân dung học giả Nguyễn Hiến Lê do họa sĩ Trần Thế Vĩnh vẽ.

Bìa sách in bức tranh chân dung học giả Nguyễn Hiến Lê do họa sĩ Trần Thế Vĩnh vẽ. 

Trong suốt 40 năm làm việc tự do, cố học giả Nguyễn Hiến Lê (1912 - 1984) đã để lại 120 tác phẩm về đủ các thể loại, đề tài như tổ chức công việc, giáo dục - học làm người, văn học, tiểu thuyết dịch, ngữ pháp - luyện văn, lịch sử, du ký... Ngoài ra, ông còn là tác giả của khoảng 300 bài báo và 20 tựa sách viết cho một số bạn văn.

Quyển Nguyễn Hiến Lê - Tác phẩm đăng báo - Bên lề con chữ chứa các nội dung nói về nghề cầm bút, chuyện ngữ văn, tin điểm sách, dòng tùy bút, tình bạn văn. Bố cục sách gồm 3 phần: Phần A dẫn nhập, giới thiệu sơ lược về con người và sự nghiệp Nguyễn Hiến Lê qua tư liệu báo chí, qua hồi ức của chính ông, bạn văn, học trò và người đương thời. Lướt qua toàn cảnh báo chí miền Nam trước 1975 và điểm một số tạp chí ông góp bài. Phần B khảo luận về tác phẩm đăng báo của Nguyễn Hiến Lê. Phần C là sưu tầm và giới thiệu các tác phẩm đăng báo của Nguyễn Hiến Lê.

Hầu hết những bài báo được viết trong thập niên 1960. Ở trang 167, trong bài “Bút pháp và cá tính của nhà văn”, cụ Lê giúp ta phân biệt bút pháp (mà theo cụ, có lẽ nên gọi là tác phong) và kỹ thuật: “Bút pháp là cái gì của riêng mỗi nhà: người thì cầu kỳ, kẻ thì tự nhiên; người thì nền nếp, kẻ thì phóng túng; người thì bình tĩnh, kẻ thì bồng bột; người thì hoạt bát, kẻ thì tế nhị... Còn kỹ thuật thì chẳng riêng ai, nó là cái cách thức làm văn chẳng hạn miêu tả hay tự sự cho hợp cách thì phải ra sao, muốn cho văn nhẹ nhàng, sáng sủa thì phải dùng chữ cách nào, muốn tạo nên nhạc thì phải theo những luật thanh âm nào...”.

Theo học giả Nguyễn Hiến Lê, “Chính cá tính quyết định bút pháp và tất nhiên càng sống thì tư tưởng có thể càng tiến, kỹ thuật có thể càng già, nhưng giọng văn, lối viết thì không thay đổi mấy. Đứng về phương diện khoa học, không có cá tính nào là xấu; mà đứng về phương diện nghệ thuật, cũng không có bút pháp nào là dở (nếu biết dùng đúng chỗ). Tất cả vấn đề là diễn được đúng những cái ta muốn diễn và gây được trong số độc giả những cảm xúc y như cảm xúc của ta”. Mỗi một quan điểm trong bài viết đều được tác giả Nguyễn Hiến Lê trình bày, ví dụ, đưa ra minh chứng một cách thuyết phục.

Cụ Lê cũng bày tỏ việc “rất ghét lối dạy viết văn mà đưa những bài kiểu mẫu cho trẻ bắt chước, thậm chí ra một dàn bài đầy đủ chi tiết cho chúng cứ theo đó viết lại thành câu: như vậy là giết cá tính của trẻ... Ta phải giúp trẻ tự tìm được cá tính của chúng và phát huy cá tính đó, nhất là trong thời đại này mà con người ở khắp thế giới như bị nhồi vào một cái khuôn theo kiểu con người “mass-man của Mỹ”.

Bên cạnh đó, tác giả Nguyễn Hiến Lê còn trình bày nhiều bài báo chia sẻ quan điểm về: “Trên 10 năm cầm bút và xuất bản” đăng trên Bách khoa số 214, 242 và 243 ra tháng 1, 2-1967, “Hôn nhân và nghề cầm viết” đăng trên Bách khoa số 337, 338 và 339 tháng 1, 2-1971. “Bọn cầm bút chúng ta làm được những gì lúc này?” Bách khoa số 262 ra ngày 1-12-1967. “Văn chương và dân tộc tính” Tin văn số 10 ra ngày 30-10-1965. “Kỹ thuật chân chính” Bách khoa số 98, 99 ra tháng 2-1961. “Tiếng Việt ngày nay” Bách khoa số 5 ra ngày 15-3-1957 và một số bài báo khác như: Ngữ pháp là gì, Vài ý nghĩ về cú pháp, Lấy ngữ pháp để giải thích Truyện Kiều, Sự thuần khiết trong ngôn ngữ, Góp ý về việc thống nhất tiếng Việt, Nhân đọc bộ Việt Nam ca trù biên khảo, Bộ Việt Nam tự điển của ông Lê Văn Đức, Tết đi thăm một nhà cách mạng...

Đọc những bài báo của tác giả Nguyễn Hiến Lê, chúng tôi cảm nhận được một trái tim chân thành mà tác giả muốn chia sẻ những chính kiến đối với các vấn đề thời sự của dân tộc. Trong nhiều bài viết cũ kỹ ấy, một số vấn đề cụ Lê đặt ra, mãi đến nay chúng ta vẫn còn loay hoay, chưa giải quyết được. “Nguyễn Hiến Lê - Tác phẩm đăng báo - Bên lề con chữ” dày 656 trang, giá 275 ngàn đồng, ra mắt độc giả vào năm 2021.

Bài, ảnh: Phương Khê

Chia sẻ bài viết

BÌNH LUẬN